إخطار
بو رسالهنڭ محلِّ ظهورى اولان شو مملكت محيطنده رسالة النورڭ سائر رسالهلرى بولونماديغندن و إختيارسز اولارق بوراده تأليف ايديلديگندن، آيت الكبرا گبى رسالهلرده، ظاهرى بر تكرار صورتنده باشقه سوزلرڭ و لمعهلرڭ بر قسم مهمّ مسئلهلرى ذكر ايديلمش و بورالردهكى شاكردلره نسبةً هر برى برر كوچك رسالة النور حكمنه گچمك حكمتيله بويله يازديريلمش.
بو مسودّهنڭ برنجى تبييضى بر مبارك ذات طرفندن اولدى. او ذاتڭ توافقدن خبرى يوقكن يازديغى نسخهده، قيده لايق شويله لطيف و معنيدار بر توافق گوردك كه: او نسخهنڭ سطرلرى باشنده «ألف»لر آلتى يوز آلتمش آلتى اولارق يازيلمشدر. بو حال ايسه، حضرتِ إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) طرفندن بو خصوصى رسالهيه ويريلن آيت الكبرا نامنڭ جفرى و أبجدى مقامى اولان آلتى يوز آلتمش آلتى عددينه تام تامنه موافقتى و مطابقتى ايله، بو رسالهنڭ بو نامه لياقتنى گوسترر. هم آياتِ قرآنيهنڭ عددى اولان آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتينڭ درت مرتبهسندن اوچ مرتبهسنه توافقى دخى، بو رسالهنڭ، آياتڭ بر لمعهسى اولديغنه بر إشارتدر دييه تلقّى ايتدك.
سعيد النورسى
* * *
بوگونلرده، معنوى بر محاورهده بر سؤال و جوابى ديڭلهدم.
سزه، بر خلاصهسنى بيان ايدهيم:
برى ديدى: رسالۀِ النورڭ ايمان و توحيد ايچون بيوك تحشيداتلرى و كلّى تجهيزاتلرى گيتدكجه چوغالييور. و أڭ معنّد بر دينسزى صوصديرمق ايچون يوزده بريسى كافى ايكن، نهدن بو درجه حرارتله داها يڭى تحشيدات ياپييور؟
اوڭا جوابًا ديديلر: «رسالۀِ النور، يالڭز بر جزئى تخريباتى و بر كوچك خانهيى تعمير ايتمييور. بلكه كلّى بر تخريباتى و إسلاميتى ايچنه آلان و طاغلر بيوكلگنده طاشلرى بولونان بر محيط قلعهيى تعمير ايدييور. و يالڭز خصوصى بر قلبى و خاص بر وجدانى إصلاحه چاليشمييور، بلكه بيڭ سنهدن بَرى تدارك و تراكم ايديلن مفسد آلَتلر ايله دهشتلى رخنهلهنن قلبِ عمومىيى و أفكارِ عامّهيى و عمومڭ و باخصوص عوامِ مؤمنينڭ إستنادگاهلرى اولان إسلامى أساسلرڭ و جريانلرڭ و شعائرلرڭ قيريلماسى ايله بوزولمغه يوز طوتان وجدانِ عمومىيى، قرآنڭ إعجازيله و گنيش يارهلرينى قرآنڭ و ايمانڭ علاجلرى ايله تداوى ايتمگه چاليشييور. ألبته بويله كلّى و دهشتلى تخريباته و رخنهلره و يارهلره، حقّ اليقين درجهسنده، طاغلر قوّتنده حجّتلر، جهازلر و بيڭ ترياق خاصيتنده مجرّب علاجلر و حدسز أدويهلر بولونمق گركدر كه؛ بو زمانده قرآنِ معجز البيانڭ إعجازِ معنويسندن چيقان رسالۀِ النور او وظيفهيى گورمكله برابر، ايمانڭ حدسز مرتبهلرنده ترقّيات و إنكشافاته مداردر.» دييه اوزون بر مكالمه جريان ايتدى. بن ده تمامًا ايشيتدم، حدسز شكر ايتدم. قيصه كسييورم.
سعيد النورسى
* * *
تقريض
أثريدر بو أثر، بر آتشپارهِٔ ذكانڭ
ايشته بو دهادر، بكلهديگى بتون أعصارڭ
فيّاض نورلريدر هپ بو نورلر، إنسانلق عالمنڭ
شبهه يوق حقّڭ تجلّيسيدر پارلايان ايچلرنده بو حقيقتلرڭ
يا استادانه! فيضنه حيران، نورينه حيران، باشدن باشه بتون إنسان
آثارڭله حقّى بولان أذكيا ده دييور: يوق قصور بولمغه إمكان
لطفِ حقله بولويورلر بو نورلرى اوقويانلر يَپْيڭى بر نورلى عالم
شبههسز اللّٰهدر آنجق نوردن طالغهلر قلبلرده يارادان
طلبهڭز
خسرو
آغابگمزڭ بو گچن صحيفهدهكى تقريضنى روحِ جانمزله تصديقًا ديرز كه:
تشكّكڭ تَوسوسڭ گلمهسنه مانع بو
تفنّنڭ تَفَلْسُفڭ حيرتنه مظهر بو
قالمامش بر نقطه مظلم چشمِ عقل أصحابنه
تفيّضڭ ترقّينڭ ظهورينه مدار بو
طريقتڭ حقيقتڭ تقديرينه مظهر بو
قالمامش بر نقطه مظلم چشمِ ديل أربابنه
نور طلبهلرندن
طاهرى، زبير، جيلان، بايرام، عبد المحسن
* * *
سؤال – جواب
غايت مهمّ بر سؤاله ويريلن چوق أهمّيتلى بر جوابى بوراده يازمغه مناسبت گلدى. چونكه قرق سنه أوّل أسكى سعيد، او درسنده بر حسِّ قبل الوقوع ايله رسالۀِ نورڭ خارقه درسلرينى و تأثيراتنى گورمش گبى بحث ايدييور. اونڭ ايچون او سؤال جوابى يازاجغز. شويله كه:
چوقلر طرفندن هم بڭا، هم بعض نور قارداشلريمه سؤال ايتمشلر و ايدييورلر: «نهدن بو قدر معارضلره قارشى و معنّد فيلسوفلره و أهلِ ضلالته مقابل رسالۀِ نور مغلوب اولمايور؟ ميليونلر قيمتدار حقيقى كتبِ ايمانيه و إسلاميهنڭ إنتشارلرينه بر درجه سد چكدكلرى حالده؛ و سفاهت و حياتِ دنيويهنڭ لذّتلريله چوق بيچاره گنجلرى و إنسانلرى حقائقِ ايمانيهدن محروم بيراقدقلرى حالده؛ أڭ شدّتلى هجوم و أڭ غدّارانه معامله و أڭ زياده يالانلرله و عليهنده ياپيلان پروپاغندهلرله رسالۀِ نورى قيرمق، إنسانلرى اوندن اوركوتمك و واز گچيرمگه چاليشدقلرى حالده، هيچ بر أثرده گورولمديگى بر طرزده رسالۀِ نورڭ إنتشارى، حتّى چوغى أل يازماسى ايله آلتى يوز بيڭ نسخه رسالهلرندن كمالِ إشتياق ايله پرده آلتنده إنتشار ايتمهسى و داخل و خارجده كمالِ إشتياق ايله كندينى اوقوتديرماسى حكمتى نهدر؟ سببى نهدر؟» دييه بو مئالده چوق سؤاللره قارشى الجواب ديرز كه:
قرآنِ حكيمڭ سرِّ إعجازيله حقيقى بر تفسيرى اولان رسالۀِ نور؛ بو دنياده بر معنوى جهنّمى ضلالتده گوسترديگى گبى، ايمانده دخى بو دنياده معنوى بر جنّت بولونديغنى إثبات ايدييور. و گناهلرڭ و فنالقلرڭ و حرام لذّتلرڭ ايچنده معنوى أليم ألملرى گوستروب، حسنات و گوزل خصلتلرده و حقائقِ شريعتڭ عملنده جنّت لذائذى گبى معنوى لذّتلر بولونديغنى إثبات ايدييور. سفاهت أهلنى و ضلالته دوشنلرينى او جهتله، عقلى باشنده اولانلرينى قورتارييور. چونكه، بو زمانده ايكى دهشتلى حال وار:
برنجيسى:
عاقبتى گورمهين، بر درهم حاضر لذّتى، ايلريده بر بطمان لذّتلره ترجيح ايدن حسّياتِ إنسانيه، عقل و فكره غلبه ايتديگندن أهلِ سفاهتى سفاهتندن قورتارمانڭ يگانه چارهسى؛ عين لذّتنده ألمى گوستروب حسّنى مغلوب ايتمكدر. و (يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا) آيتنڭ إشارتيله؛ بو زمانده آخرتڭ ألماس گبى نعمتلرينى، لذّتلرينى بيلديگى حالده، دنيوى قيريلهجق شيشه پارچهلرينى اونلره ترجيح ايتمك، أهلِ ايمان ايكن أهلِ ضلالته او حبِّ دنيا و او سرّ ايچون تابع اولمق تهلكهسندن قورتارمانڭ چارۀِ يگانهسى، دنياده دخى جهنّم عذابنى و ألملرينى گوسترمكله اولور كه؛ رسالۀِ نور او مسلكدن گيدييور.
يوقسه بو زماندهكى كفرِ مطلقڭ و فندن گلن ضلالتڭ و سفاهتدن گلن ترياكيلگڭ عنادى قارشيسنده جنابِ حقّى طانيتديردقدن صوڭره و جهنّمڭ وجودينى إثبات ايله و اونڭ عذابى ايله إنسانلرى فنالقدن، سيّئاتدن واز گچيرمك يولى ايله اوندن، بلكه ده يگرميدن بريسى درس آلابيلير. درس آلدقدن صوڭره ده، «جنابِ حق غفور الرحيمدر، هم جهنّم پك اوزاقدر.» دير، ينه سفاهتنه دوام ايدهبيلير. قلبى، روحى حسّياتنه مغلوب اولور.
ايشته رسالۀِ نوردهكى أكثر موازنهلر كفر و ضلالتڭ دنيادهكى أليم و اوركوتيجى نتيجهلرينى گوسترمكله، أڭ معنّد و نفسپرست إنسانلرى دخى او منحوس، غيرِ مشروع لذّتلردن و سفاهتلردن بر نفرت ويروب عقلى باشنده اولانلرى توبهيه سَوق ايدر. او موازنهلردن، آلتنجى، يدنجى، سكزنجى سوزلردهكى كوچك موازنهلر و اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفندهكى اوزون موازنه؛ أڭ سفيه و ضلالتده گيدن آدمى ده اوركوتييور، درسنى قبول ايتديرييور.
مثلا؛ آيتِ نوردهكى سياحتِ خياليه ايله حقيقت اولارق گورديگى وضعيتلرى غايت قيصهجه إشارت ايدهجگز. تفصيلاتنى ايستهين سكّۀِ غيبيهنڭ آخرينه باقسين.
أزجمله: او سياحتِ خياليهده، رزقه محتاج حيوانات عالمنى گورديگم وقت، مادّى فلسفه ايله باقدم. حدسز إحتياجات و شدّتلى آجلقلريله برابر ضعف و عجزلرى، او ذىحيات عالمنى بڭا چوق آجيقلى و أليم گوستردى. أهلِ ضلالت و غفلتڭ گوزيله باقديغمدن فرياد أيلدم. بردن حكمتِ قرآنيه و ايمانڭ دوربينى ايله گوردم: رحمٰن إسمى رزّاق برجنده، پارلاق بر گونش گبى طلوع ايتدى. او آج، بيچاره ذىحيات عالمنى رحمت ايشيغيله يالديزلادى.
صوڭره حيوانات عالمى ايچنده، ياورولرڭ ضعف و عجز و إحتياج ايچنده چيرپندقلرى حزين و أليم و هركسى رقّت و آجيمغه گتيرهجك بر قراڭلق ايچنده ديگر بر عالمى گوردم. أهلِ ضلالتڭ نظريله باقديغمه أيواه ديدم. بردن ايمان بڭا بر گوزلك ويردى، گوردم كه: رحيم إسمى شفقت برجنده طلوع ايتدى. او قدر گوزل و شيرين بر صورتده او آجى عالمى سَوينجلى عالمه چويروب ايشيقلانديردى كه؛ شكوا و آجيمق و حزندن گلن گوزياشلريمى، سَوينج و شكرڭ لذّتلرندن گلن طاملهلره چويردى.
صوڭره سينهما پردهسى گبى إنسان عالمى بڭا گوروندى. أهلِ ضلالتڭ دوربينى ايله باقدم. او عالمى او قدر قراڭلقلى، دهشتلى گوردم كه؛ قلبمڭ أڭ درينلكلرندن فرياد ايتدم. أيواه! ديدم. چونكه إنسانلرده أبده اوزانوب گيدن آرزولرى، أمللرى و كائناتى إحاطه ايدن تصوّرات و أفكارلرى و أبدى بقا و سعادتِ أبديهيى و جنّتى غايت جدّى ايستهين همّتلرى و فطرى إستعدادلرى و حدّ قونولميان و سربست بيراقيلان فطرى قوّهلرى و حدسز مقصدلره متوجّه إحتياجلرى و ضعف و عجزلريله برابر هجوملرينه معروض قالدقلرى حدسز مصيبت و أعدالرى ايله برابر غايت قيصه بر عمر، هر گون و هر ساعت ئولوم أنديشهسى آلتنده، غايت دغدغهلى بر حيات، ياشامق ايچون غايت پريشان بر معيشت ايچنده قلبه، وجدانه أڭ أليم و أڭ مدهش حالت اولان متمادى زوال و فراق بلاسنى چكمك ايچنده (أهلِ غفلت ايچون ظلماتِ أبديه قپوسى صورتنده گورولن) قبره و مزارستانه باقييورلر. برر برر و طائفه طائفه او ظلمات قويوسنه آتيليورلر گوردم.
ايشته بو إنسان عالمنى بو ظلمات ايچنده گورديگم آنده، قلب و روح و عقلمله برابر بتون لطائفِ إنسانيهم، بلكه بتون ذرّاتِ وجودم فرياد ايله آغلامغه حاضر ايكن، بردن قرآندن گلن نور و قوّتِ ايمان او ضلالت گوزلگنى قيردى، قفامه بر گوز ويردى. گوردم كه:
جنابِ حقّڭ عادل إسمى حكيم برجنده، رحمٰن إسمى كريم برجنده، رحيم إسمى غفور برجنده يعنى معناسنده، باعث إسمى وارث برجنده، محيى إسمى محسن برجنده، ربّ إسمى مالك برجنده برر گونش گبى طلوع ايتديلر. او قراڭلقلى و ايچنده چوق عالملر بولونان إنسان عالمنڭ عمومنى بردن ايشيقلانديرديلر، شنلنديرديلر. جهنّمى حالتلرى طاغيتوب، نورانى آخرت عالمندن پنجرهلر آچوب او پريشان إنسان دنياسنه نورلر سرپديلر. ذرّاتِ كائنات عددنجه، «الحمد لِلّٰهِ، الشُّكْرُ لِلّٰهِ» ديدم. و عين اليقين گوردم كه؛ ايمانده معنوى بر جنّت و ضلالتده معنوى بر جهنّم بو دنياده ده واردر، يقينًا بيلدم.
صوڭره كُرۀِ أرضڭ عالمى گوروندى. او سياحتِ خياليهمده دينه إطاعت ايتمهين فلسفهنڭ، قراڭلقلى قوانينِ علميهلرى، خيالمه دهشتلى بر عالم گوستردى. يتمش دفعه طوپ گلّهسندن داها سرعتلى حركتيله، يگرمى بش بيڭ سنه مسافهيى بر سنهده گزوب دور ايدن و هر وقت طاغيلمغه و پارچهلانمغه مستعد و ايچى زلزلهلى، چوق إختيار و چوق ياشلى كُرۀِ أرض ايچنده و او دهشتلى گمى اوستنده كائناتڭ حدسز بوشلغنده سياحت ايدن بيچاره نوعِ إنسان (وضعيتى) بڭا پك وحشتلى بر قراڭلق ايچنده گوروندى. باشم دوندى، گوزم قراردى. فلسفهنڭ گوزلگنى يره ووردم، قيردم. بردن حكمتِ قرآنيه ايله ايشيقلانمش بر گوز ايله باقدم، گوردم كه:
خالقِ أرض و سماواتڭ قدير، عليم، ربّ، اللّٰه و ربّ السمواتِ و الأرض و مسخّر الشمس و القمر إسملرى، رحمت، عظمت، ربوبيت برجلرنده گونش گبى طلوع ايتديلر. او قراڭلقلى، وحشتلى، دهشتلى عالمى اويله ايشيقلانديرديلر كه؛ او حالتده، بنم ايمانلى گوزيمه كُرۀِ أرض غايت منتظم، مسخّر، مكمّل، خوش، أمنيتلى، هركسڭ أرزاقى ايچنده بر سياحت گميسى و تنزّه و كيف و تجارت ايچون مهيّا ايديلمش و ذىروحلرى گونشڭ أطرافنده، مملكتِ ربّانيهده گزديرمك و ياز و بهار و گوزڭ محصولاتنى رزق ايستهينلره گتيرمك ايچون بر گمى، بر طيّاره، بر شمندوفر حكمنده گوردم. كُرۀِ أرضڭ ذرّاتى عددنجه «الحمد لِلّٰهِ على نعمة الايمان» ديدم.
ايشته بوڭا قياسًا رسالۀِ نورده پك چوق موازنهلرله إثبات ايديلمشدر كه، أهلِ سفاهت و ضلالت، دنياده دخى بر معنوى جهنّم ايچنده عذاب چكرلر و أهلِ ايمان و صلاحت، دنياده دخى بر معنوى جنّت ايچنده، إسلاميت و إنسانيت معدهسيله و ايمانڭ تجلّيات و جلوهلريله، معنوى بر جنّت لذّتلرى طادابيلير، بلكه درجۀِ ايمانلرينه گوره إستفاده ايدهبيليرلر.
فقط بو فورطنهلى زمانڭ حسّى إبطال ايدن و بشرڭ نظرينى آفاقه طاغيدان و بوغان جريانلر، إبطالِ حسّ نوعندن بر سرسملك ويرمش كه؛ أهلِ ضلالت معنوى عذابنى موقّةً تام حسّ ايدهمييور. أهلِ هدايته دخى غفلت باصييور، حقيقى لذّتنى تام تقدير ايدهمييور.
بو عصرده ايكنجى دهشتلى حال:
أسكى زمانده كفرِ مطلق و فندن گلن ضلالتلر و كفرِ عناديدن گلن تمرّد، بو زمانه نسبةً پك آز ايدى. اونڭ ايچون أسكى إسلام محقّقلرينڭ درسلرى، حجّتلرى او زمانده تام كافى اولوردى. كفرِ مشكوكى چابوق إزاله ايدرلردى. اللّٰهه ايمان عمومى اولديغندن، اللّٰهى طانيتديرمقله و جهنّم عذابنى إخطار ايتمكله چوقلرى سفاهتلردن، ضلالتلردن واز گچهبيليرلردى.
شيمدى ايسه؛ أسكى زمانده بر مملكتده بر كافرِ مطلق يرينه، شيمدى بر قصبهده يوز دانه بولونهبيلير. أسكيده فن و علم ايله ضلالته گيروب عناد و تمرّد ايله حقائقِ ايمانه قارشى چيقانه نسبةً شيمدى يوز درجه زياده اولمش. بو متمرّد عنادجيلر، فرعونلق درجهسنده بر غرور ايله و دهشتلى ضلالتلريله حقائقِ ايمانيهيه قارشى معارضه ايتدكلرندن، ألبته بونلره قارشى آتوم بومباسى گبى (بو دنياده اونلرڭ تمللرينى پارچه پارچه ايدهجك) بر حقيقتِ قدسيه لازمدر كه؛ اونلرڭ تجاوزاتنى طورديرسون و بر قسمنى ايمانه گتيرسين.
ايشته جنابِ حقّه حدسز شكرلر اولسون كه؛ بو زمانڭ تام يارهسنه بر ترياق اولارق قرآنِ معجز البيانڭ بر معجزۀِ معنويهسى و لمعاتى بولونان رسالۀِ نور، پك چوق موازنهلرله، أڭ دهشتلى معنّد متمرّدلرى، قرآنڭ ألماس قلنجى ايله قيرييور. و كائنات ذرّهلرى عددنجه وحدانيتِ إلٰهيهيه و ايمانڭ حقيقتلرينه حجّتلرى، دليللرى گوسترييور كه؛ يگرمى بش سنهدن بَرى أڭ شدّتلى هجوملره قارشى مغلوب اولمايوب غلبه ايتمش و ايدييور. أوت رسالۀِ نور، ايمان و كفر موازنهلرى و هدايت و ضلالت مقايسهلرى، بو مذكور حقيقتلرى بِالمشاهده إثبات ايدييور. مثلا: يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكى مقامنڭ برهانلرينه و لمعهلرينه و اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنه و اوتوز اوچنجى مكتوبڭ پنجرهلرينه و عصاىِ موسىنڭ اون بر حجّتنه، سائر موازنهلر قياس ايديلسه و دقّت ايديلسه آڭلاشيلير كه؛ بو زمانده كفرِ مطلقى و متمرّد ضلالتڭ عنادينى قيرهجق، پارچهلايهجق رسالۀِ نورده تجلّى ايدن حقيقتِ قرآنيهدر.
إن شاء اللّٰه ناصل طلسملر مجموعهسنده، دينڭ مهمّ طلسملرينى و خلقتِ عالمڭ معمّالرينى كشف ايدن پارچهلر، او مجموعهده طوپلانمش. عينًا اويله ده، أهلِ ضلالتڭ دنياده دخى جهنّملرينى و أهلِ هدايتڭ دنياده لذائذِ جنّتلرينى گوسترن و ايمان جنّتڭ بر معنوى چكردگى و كفر ايسه جهنّم زقّومنڭ بر تخمى اولديغنى گوسترن نورڭ او گبى پارچهلرى، قيصهجق بر طرزده بر مجموعهجق اولارق يازيلهجق، إن شاء اللّٰه نشر ايديلهجك.
سعيد النورسى
* * *
(ايمانده، دنياده دخى جنّت چكردگى بولونديغنه بر دليل اولان يگرمى اوچنجى سوزڭ برنجى مبحثنڭ بو گلن درت نقطهسيدر.)
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ ۞ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖينَ
۞ اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾
برنجى مبحث
ايمانڭ بيڭلر محاسنندن يالڭز بشنى «بش نقطه» (*) ايچنده بيان ايدرز.
___
(*): بو سوز ايكى مبحثدر. بوراده يالڭز، يگرمى اوچنجى سوزڭ برنجى مبحثنڭ درت نقطهسى مقام مناسبتيله يازيلدى.
___
برنجى نقطه:
إنسان، نورِ ايمان ايله أعلاىِ علّيّينه چيقار؛ جنّته لايق بر قيمت آلير. و ظلمتِ كفر ايله، أسفلِ سافلينه دوشر؛ جهنّمه أهل (اولاجق) بر وضعيته گيرر. چونكه ايمان، إنسانى صانعِ ذو الجلالنه نسبت ايدييور؛ ايمان، بر إنتسابدر. اويله ايسه إنسان، ايمان ايله إنسانده تظاهر ايدن صنعتِ إلٰهيه و نقوشِ أسماءِ ربّانيه إعتباريله بر قيمت آلير. كفر، او نسبتى قطع ايدر. او قطعدن صنعتِ ربّانيه گيزلهنير. قيمتى دخى يالڭز مادّه إعتباريله اولور. مادّه ايسه، هم فانيه، هم زائله، هم موقّت بر حياتِ حيوانى اولديغندن، قيمتى هيچ حكمندهدر.
بو سرّى بر تمثيل ايله بيان ايدهجگز. مثلا: إنسانلرڭ صنعتلرى ايچنده ناصلكه مادّهنڭ قيمتى ايله صنعتڭ قيمتى آيرى آيريدر. بعضًا مساوى، بعضًا مادّه داها قيمتدار، بعضًا اولويور كه؛ بش غروشلق دمير گبى بر مادّهده بش ليرالق بر صنعت بولونويور. بلكه بعضًا، آنتيقه اولان بر صنعت، بر ميليون قيمتى آلديغى حالده، مادّهسى بش غروشه ده دگمييور. ايشته اويله آنتيقه بر صنعت، آنتيقهجيلرڭ چارشيسنه گيديلسه، خارقهپيشه و پك أسكى هنرور صنعتكارينه نسبت ايدهرك او صنعتكارى ياد ايتمكله و او صنعتله تشهير ايديلسه، بر ميليون فيآتله صاتيلير. أگر قابا دميرجيلر چارشيسنه گيديلسه، بش غروشلق بر دمير بهاسنه آلينهبيلير.
ايشته إنسان، جنابِ حقّڭ بويله آنتيقه بر صنعتيدر و أڭ نازك و نازنين بر معجزۀِ قدرتيدر كه؛ إنسانى، بتون أسماسنڭ جلوهسنه مظهر و نقشلرينه مدار و كائناته بر مثالِ مصغّر صورتنده ياراتمشدر.
أگر نورِ ايمان، ايچنه گيرسه، اوستندهكى بتون معنيدار نقشلر، او ايشيقله اوقونور. او مؤمن، شعور ايله اوقور و او إنتسابله اوقوتور. يعنى: «صانعِ ذو الجلالڭ مصنوعىيم، مخلوقىيم، رحمت و كرمنه مظهرم» گبى معنالرله إنساندهكى صنعتِ ربّانيه تظاهر ايدر. ديمك صانعنه إنتسابدن عبارت اولان ايمان؛ إنساندهكى بتون آثارِ صنعتى إظهار ايدر. إنسانڭ قيمتى، او صنعتِ ربّانيهيه گوره اولور و آيينۀِ صمدانيه إعتباريلهدر. او حالده شو أهمّيتسز اولان إنسان، شو إعتبارله بتون مخلوقات اوستنده بر مخاطبِ إلٰهى و جنّته لايق بر مسافرِ ربّانى اولور.
أگر قطعِ إنتسابدن عبارت اولان كفر، إنسانڭ ايچنه گيرسه؛ او وقت بتون او معنيدار نقوشِ أسماءِ إلٰهيه قراڭلغه دوشر، اوقونماز. زيرا صانع اونوتلسه، صانعه متوجّه معنوى جهتلر ده آڭلاشيلماز. عادتا باش آشاغى دوشر. او معنيدار عالى صنعتلرڭ و معنوى عالى نقشلرڭ چوغى گيزلهنير. باقى قالان و گوز ايله گورولن بر قسمى ايسه؛ سفلى أسبابه و طبيعته و تصادفه ويريلوب، نهايت سقوط ايدر. هر برى برر پارلاق ألماس ايكن، برر سونوك شيشه اولورلر. أهمّيتى يالڭز مادّۀِ حيوانيهيه باقار. مادّهنڭ غايهسى و ميوهسى ايسه؛ (ديديگمز گبى) قيصهجق بر عمرده حيواناتڭ أڭ عاجزى و أڭ محتاجى و أڭ كدرليسى اولديغى بر حالده يالڭز جزئى بر حيات گچيرمكدر. صوڭره تفسّخ ايدر گيدر. ايشته كفر، بويله ماهيتِ إنسانيهيى ييقار، ألماسدن كوموره قلب ايدر.
ايكنجى نقطه:
ايمان ناصلكه بر نوردر، إنسانى ايشيقلانديرييور، اوستنده يازيلان بتون مكتوباتِ صمدانيهيى اوقوتديرييور. اويله ده، كائناتى دخى ايشيقلانديرييور. زمانِ ماضى و مستقبلى، ظلماتدن قورتارييور. شو سرّى، بر واقعهده (اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ) آيتِ كريمهسنڭ بر سرّينه دائر گورديگم بر تمثيل ايله بيان ايدرز. شويله كه:
بر واقعۀِ خياليهده گوردم كه: ايكى يوكسك طاغ وار بربرينه مقابل. اوستنده دهشتلى بر كوپرى قورولمش. كوپرينڭ آلتنده پك درين بر دره. بن او كوپرينڭ اوستنده بولونويورم. دنيايى ده، هر طرفى قراڭلق، كثيف بر ظلمات إستيلا ايتمشدى. بن صاغ طرفمه باقدم؛ نهايتسز بر ظلمات ايچنده بر مزارِ أكبر گوردم، يعنى تخيّل ايتدم. صول طرفمه باقدم؛ مدهش ظلمات طالغهلرى ايچنده عظيم فورطنهلر، دغدغهلر، داهيهلر حاضرلانديغنى گورويور گبى اولدم. كوپرينڭ آلتنه باقدم؛ غايت درين بر اوچوروم گورويورم ظن ايتدم. بو مدهش ظلماته قارشى سونوك بر جيب فنارم واردى. اونى إستعمال ايتدم، ياريم يامالاق ايشيغيله باقدم. پك مدهش بر وضعيت بڭا گوروندى. حتّى اوڭمدهكى كوپرينڭ باشنده و أطرافنده اويله مدهش أژدرهالر، آرسلانلر، جاناوارلر گوروندى كه؛ كاشكه بو جيب فنارم اولماسه ايدى، بو دهشتلرى گورمسه ايدم، ديدم. او فنارى هانگى طرفه چويردم ايسه، اويله دهشتلر آلدم. «أيواه! شو فنار، باشمه بلادر» ديدم. اوندن قيزدم؛ او جيب فنارينى يره چارپدم، قيردم. گويا اونڭ قيريلماسى، دنيايى ايشيقلانديران بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنه طوقوندم گبى بردن او ظلمات بوشاندى. هر طرف او لامبانڭ نورى ايله طولدى. هر شيئڭ حقيقتنى گوستردى. باقدم كه: او گورديگم كوپرى، غايت منتظم يرده، اووا ايچنده بر جادّهدر. و صاغ طرفمده گورديگم مزارِ أكبر؛ باشدن باشه گوزل، يشيل باغچهلرله نورانى إنسانلرڭ تحتِ رياستنده عبادت و خدمت و صحبت و ذكر مجلسلرى اولديغنى فرق ايتدم. و صول طرفمده، فورطنهلى، دغدغهلى ظن ايتديگم اوچوروملر، شاهقهلر ايسه؛ سوسلى، سَويملى جاذبهدار اولان طاغلرڭ آرقهلرنده عظيم بر ضيافتگاه، گوزل بر سيرانگاه، يوكسك بر نزهتگاه بولونديغنى خيال ميال گوردم. و او مدهش جاناوارلر، أژدرهالر ظن ايتديگم مخلوقلر ايسه، مونس دوه، اوكوز، قويون، كچى گبى حيواناتِ أهليه اولديغنى گوردم. «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نوُرِ الْاٖيمَانِ» دييهرك (اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ) آيتِ كريمهسنى اوقودم، او واقعهدن آييلدم.
ايشته او ايكى طاغ؛ مبدأِ حيات، آخرِ حيات.. يعنى عالمِ أرض و عالمِ برزخدر. او كوپرى ايسه، حيات يوليدر. او صاغ طرف ايسه، گچمش زماندر. صول طرف ايسه، إستقبالدر. او جيب فنارى ايسه، خودبين و بيلديگنه إعتماد ايدن و وحىِ سماوىيى ديڭلهمهين أنانيتِ إنسانيهدر. او جاناوارلر ظن اولونان شيلر ايسه عالمڭ حادثاتى و عجيب مخلوقاتيدر. ايشته أنانيتنه إعتماد ايدن، ظلماتِ غفلته دوشن، ضلالت قراڭلغنه مبتلا اولان آدم؛ او واقعهده أوّلكى حالمه بڭزر كه: او جيب فنارى حكمنده ناقص و ضلالتآلود معلومات ايله زمانِ ماضىيى، بر مزارِ أكبر صورتنده و عدمآلود بر ظلمات ايچنده گورويور. إستقبالى، غايت فورطنهلى و تصادفه باغلى بر وحشتگاه گوسترر. هم هر بريسى، بر حكيمِ رحيمڭ برر مأمورِ مسخّرى اولان حادثات و موجوداتى، مضر برر جاناوار حكمنده بيلديرر. (وَالَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَوْلِيَٓاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى الظُّلُمَاتِ) حكمنه مظهر ايدر.
أگر هدايتِ إلٰهيه يتيشسه، ايمان قلبنه گيرسه، نفسڭ فرعونيتى قيريلسه، كتاب اللّٰهى ديڭلهسه، او واقعهده ايكنجى حالمه بڭزهيهجك. او وقت بردن كائنات بر گوندوز رنگنى آلير، نورِ إلٰهى ايله طولار. عالم (اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ) آيتنى اوقور. او وقت زمانِ ماضى، بر مزارِ أكبر دگل، بلكه هر بر عصرى بر نبىنڭ ويا أوليانڭ تحتِ رياستنده وظيفۀِ عبوديتى ايفا ايدن أرواحِ صافيه جماعتلرينڭ وظيفۀِ حياتلرينى بيتيرمكله «اللّٰه أكبر» دييهرك مقاماتِ عاليهيه اوچمالرينى و مستقبل طرفنه گچمهلرينى قلب گوزى ايله گورور. صول طرفنه باقار كه؛ طاغلرمثال بعض إنقلاباتِ برزخيه و اُخرويه آرقهلرنده جنّتڭ باغلرندهكى سعادت سرايلرنده قورولمش بر ضيافتِ رحمانيهيى او نورِ ايمان ايله اوزاقدن اوزاغه فرق ايدر. و فورطنه و زلزله، طاعون گبى حادثهلرى، برر مسخّر مأمور بيلير. بهار فورطنهسى و ياغمور گبى حادثاتى؛ صورةً خشين، معنًا چوق لطيف حكمتلره مدار گورويور. حتّى موتى، حياتِ أبديهنڭ مقدّمهسى و قبرى، سعادتِ أبديهنڭ قپوسى گورويور. داها سائر جهتلرى سن قياس أيله. حقيقتى تمثيله تطبيق ايت...
اوچنجى نقطه:
ايمان هم نوردر، هم قوّتدر. أوت حقيقى ايمانى ألده ايدن آدم، كائناته ميدان اوقويابيلير و ايمانڭ قوّتنه گوره حادثاتڭ تضييقاتندن قورتولابيلير. (تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ) دير، سفينۀِ حياتده كمالِ أمنيتله حادثاتڭ طاغلروارى طالغهلرى ايچنده سيران ايدر. بتون آغيرلقلرينى قديرِ مطلقڭ يدِ قدرتنه أمانت ايدر، راحتله دنيادن گچر، برزخده إستراحت ايدر. صوڭره سعادتِ أبديهيه گيرمك ايچون جنّته اوچابيلير. يوقسه توكّل ايتمزسه، دنيانڭ آغيرلقلرى اوچماسنه دگل، بلكه أسفلِ سافلينه چكر. ديمك ايمان توحيدى، توحيد تسليمى، تسليم توكّلى، توكّل سعادتِ داريْنى إقتضا ايدر. فقط ياڭليش آڭلامه. توكّل، أسبابى بتون بتون ردّ ايتمك دگلدر. بلكه أسبابى دستِ قدرتڭ پردهسى بيلوب رعايت ايدهرك؛ أسبابه تشبّث ايسه، بر نوع دعاءِ فعلى تلقّى ايدهرك؛ مسبّباتى يالڭز جنابِ حقدن ايستهمك و نتيجهلرى اوندن بيلمك و اوڭا منّتدار اولمقدن عبارتدر.
توكّل ايدن و ايتمهينڭ مثاللرى، شو حكايهيه بڭزر:
وقتيله ايكى آدم هم بللرينه، هم باشلرينه آغير يوكلر يوكلهنوب، بيوك بر سفينهيه بر بيلت آلوب گيرديلر. بريسى گيرر گيرمز يوكنى گمىيه بيراقوب، اوستنده اوطوروب نظارت ايدر. ديگرى هم أحمق، هم مغرور اولديغندن يوكنى يره بيراقمييور. اوڭا دينلدى: «آغير يوكڭى گمىيه بيراقوب راحت ايت.» او ديدى: «يوق، بن بيراقميهجغم. بلكه ضايع اولور. بن قوّتلىيم. مالمى، بلمده و باشمده محافظه ايدهجگم.» ينه اوڭا دينلدى: «بزى و سزى قالديران شو أمنيتلى سفينۀِ سلطانيه داها قوّتليدر، داها زياده ايى محافظه ايدر. بلكه باشڭ دونر، يوكڭ ايله برابر دڭزه دوشرسڭ. هم گيتدكجه قوّتدن دوشرسڭ. شو بوكولمش بلڭ، شو عقلسز باشڭ گيتدكجه آغيرلاشان شو يوكلره طاقت گتيرهميهجك. قپودان دخى أگر سنى بو حالده گورسه، يا ديوانهدر دييه سنى طرد ايدهجك. يا خائندر، گميمزى إتهام ايدييور، بزمله إستهزا ايدييور، حپس ايديلسين، دييه أمر ايدهجكدر. هم هركسه مسخره اولورسڭ. چونكه أهلِ دقّت نظرنده، ضعفى گوسترن تكبّرڭ ايله، عجزى گوسترن غرورڭ ايله، ريايى و ذلّتى گوسترن تصنّعڭ ايله كنديڭى خلقه مضحكه ياپدڭ. هركس سڭا گولويور.» دينلدكدن صوڭره او بيچارهنڭ عقلى باشنه گلدى. يوكنى يره قويدى، اوستنده اوطوردى. «اوخ!.. اللّٰه سندن راضى اولسون. زحمتدن، حپسدن، مسخرهلقدن قورتولدم.» ديدى.
ايشته أى توكّلسز إنسان! سن ده بو آدم گبى عقلڭى باشڭه آل، توكّل ايت. تا بتون كائناتڭ ديلنجيلگندن و هر حادثهنڭ قارشيسنده تيترهمكدن و خودفروشلقدن و مسخرهلقدن و شقاوتِ اُخرويهدن و تضييقاتِ دنيويه حپسندن قورتولاسڭ.
دردنجى نقطه:
ايمان، إنسانى إنسان ايدر. بلكه إنسانى سلطان ايدر. اويله ايسه، إنسانڭ وظيفۀِ أصليهسى، ايمان و دعادر. كفر، إنسانى غايت عاجز بر جاناوار حيوان ايدر.
شو مسئلهنڭ بيڭلر دليللرندن يالڭز حيوان و إنسانڭ دنيايه گلمهلرندهكى فرقلرى، او مسئلهيه واضح بر دليلدر و بر برهانِ قاطعدر. أوت إنسانيت، ايمان ايله إنسانيت اولديغنى؛ إنسان ايله حيوانڭ دنيايه گليشندهكى فرقلرى گوسترر. چونكه حيوان دنيايه گلديگى وقت عادتا باشقه بر عالمده تكمّل ايتمش گبى إستعدادينه گوره مكمّل اولارق گلير، يعنى گوندريلير. يا ايكى ساعتده، يا ايكى گونده ويا ايكى آيده، بتون شرائطِ حياتيهسنى و كائناتله اولان مناسبتنى و قوانينِ حياتنى اوگرهنير، مَلكه صاحبى اولور. إنسانڭ يگرمى سنهده قزانديغى إقتدارِ حياتيهيى و مَلكۀِ عمليهيى، يگرمى گونده سرچه و آرى گبى بر حيوان تحصيل ايدر، يعنى اوڭا إلهام اولونور. ديمك حيوانڭ وظيفۀِ أصليهسى؛ تعلّمله تكمّل ايتمك دگلدر و معرفت كسب ايتمكله ترقّى ايتمك دگلدر و عجزينى گوسترمكله مدد ايستهمك، دعا ايتمك دگلدر. بلكه وظيفهسى؛ إستعدادينه گوره تعمّلدر، عمل ايتمكدر، عبوديتِ فعليهدر.
إنسان ايسه دنيايه گليشنده هر شيئى اوگرنمگه محتاج و حيات قانونلرينه جاهل، حتّى يگرمى سنهده تمامًا شرائطِ حياتى اوگرهنهميور. بلكه آخرِ عمرينه قدر اوگرنمگه محتاج، هم غايت عاجز و ضعيف بر صورتده دنيايه گوندريلوب بر ايكى سنهده آنجق آياغه قالقهبيليور. اون بش سنهده آنجق ضرر و منفعتى فرق ايدر. حياتِ بشريهنڭ معاونتيله، آنجق منفعتلرينى جلب و ضررلردن صاقينهبيلير. ديمك كه، إنسانڭ وظيفۀِ فطريهسى؛ تعلّمله تكمّلدر، دعا ايله عبوديتدر. يعنى: «كيمڭ مرحمتيله بويله حكيمانه إداره اولونيورم؟ كيمڭ كرميله بويله مشفقانه تربيه اولونيورم؟ ناصل بريسنڭ لطفلريله بويله نازنينانه بسلنيورم و إداره ايديلييورم؟» بيلمكدر. و بيڭدن آنجق بريسنه ألى يتيشهمديگى حاجاتنه دائر قاضئ الحاجاته لسانِ عجز و فقر ايله يالوارمقدر و ايستهمك و دعا ايتمكدر. يعنى عجزڭ و فقرڭ جناحلريله مقامِ أعلاىِ عبوديته اوچمقدر.
ديمك إنسان بو عالمه علم و دعا واسطهسيله تكمّل ايتمك ايچون گلمشدر. ماهيت و إستعداد إعتباريله هر شى علمه باغليدر. و بتون علومِ حقيقيهنڭ أساسى و معدنى و نورى و روحى؛ معرفت اللّٰهدر و اونڭ اُسّ الأساسى ده ايمانِ بِاللّٰه در.
هم إنسان، نهايتسز عجزيله نهايتسز بليّاته معروض و حدسز أعدانڭ هجومنه مبتلا و نهايتسز فقريله برابر نهايتسز حاجاته گرفتار و نهايتسز مطالبه محتاج اولديغندن، وظيفۀِ أصليۀِ فطريهسى، ايماندن صوڭره «دعا»در. دعا ايسه، أساسِ عبوديتدر. ناصل بر چوجق، ألى يتيشمديگى بر مرامنى، بر آرزوسنى ألده ايتمك ايچون، يا آغلار، يا ايستر. يعنى يا فعلى، يا قَولى لسانِ عجزيله بر دعا ايدر. مقصودينه موفّق اولور. اويله ده: إنسان بتون ذىحيات عالمى ايچنده نازك، نازنين، نازدار بر چوجق حكمندهدر. رحمٰن الرحيمڭ درگاهنده؛ يا ضعف و عجزيله آغلامق ويا فقر و إحتياجيله دعا ايتمك گركدر. تا كه، مقاصدى اوڭا مسخّر اولسون ويا تسخيرڭ شكرينى أدا ايتسين. يوقسه بر سينكدن واويلا ايدن أحمق و هايلاز بر چوجق گبى؛ بن قوّتمله بو قابلِ تسخير اولميان و بيڭ درجه اوندن قوّتلى اولان عجيب شيلرى تسخير ايدييورم و فكر و تدبيرمله كنديمه إطاعت ايتديرييورم دييوب كفرانِ نعمته صاپمق، إنسانيتڭ فطرتِ أصليهسنه ضد اولديغى گبى، شدّتلى بر عذابه كندينى مستحق ايدر.
* * *