فاعلدرلر؛ فقط حسنهلر و خيرلرده و عملِ صالحده وجود اولماسندن، او اييلر حقيقى فاعل و مؤثّر دگللر. بلكه قابلدرلر؛ فيضِ إلٰهىيى قبول ايدرلر و مكافاتلرى دخى صِرف بر فضلِ إلٰهيدر دييه، قرآنِ حكيم
﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾
فرمان ايدر.
الحاصل: وجود كائناتلرى و حدسز عدم عالملرى بربرلريله چارپيشيركن و جنّت و جهنّم گبى ميوهلر ويرركن و بتون وجود عالملرى «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» و بتون عدم عالملرى «سُبْحَانَ اللّٰهِ سُبْحَانَ اللّٰهِ» ديركن و إحاطهلى بر قانونِ مبارزه ايله مَلكلر شيطانلرله و خيرلر شرلرله، تا قلبڭ أطرافندهكى إلهام، وسوسه ايله مجادله ايدركن؛ بردن مَلكلره ايمانڭ بو ميوهسى تجلّى ايدر، مسئلهيى حلّ ايدوب قراڭلق كائناتى ايشيقلانديرر.
﴿اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ﴾
آيتنڭ أنوارندن بر نورينى بزه گوسترر و بو ميوه نه قدر طاتلى اولديغنى طاتديرر.
ايكنجى بر كلّى ميوهسنه يگرمى دردنجى و ألفلر كرامتنى گوسترن يگرمى طوقوزنجى سوزلر إشارت ايدوب پارلاق بر صورتده مَلكلرڭ وجودينى و وظيفهسنى إثبات ايتمشلر. أوت كائناتڭ هر طرفنده، جزئى و كلّى هر شيده، هر نوعده، كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايچنده مرحمتكارانه بر حشمتِ ربوبيت، ألبته او حشمته، او مرحمته، او طانيتديرمغه، او سَوْديرمگه قارشى شكر و تقديس ايچنده بر گنيش و إحاطهلى و شعوركارانه بر عبوديتله مقابله ايتمهسى لازم و قطعيدر. و شعورسز جمادات و أركانِ عظيمۀِ كائنات حسابنه او وظيفهيى، آنجق حدسز مَلكلر گورهبيلير و او سلطنتِ ربوبيتڭ هر طرفده، ثراده ثريّاده، زمينڭ تملنده، طيشنده حكيمانه و حشمتكارانه إجراآتنى اونلر تمثيل ايدهبيليرلر.
مثلا، فلسفهنڭ روحسز قانونلرى پك قراڭلق و وحشتلى گوستردكلرى خلقتِ أرضيه و وضعيتِ فطريهسنى، بو ميوه ايله نورلى، انسيتلى بر طرزده ثَوْر و حوت